Yusuf Kaynak
Bi gelemperî:
Her çend navê "Kurd" di nivîsarên Asûriyan de derbas nabe, lê mirov li nivîskarên klasîk ên kevnar yên herî kevnar yên wekî Ksenefon di pirtûka xwe ya "Anabasis" de binavkirina "Kardougoi" û di Ptolemyos û Stefanê Bîzansiyê de "Gorduaia" dibînin ku îro bi Kurdan têne pênasekirin. Bi vê teqez navê "Kurd" bi vê wateyê di sedsala 6an de jî di pirtûkeke bi Farisiya Navîn de hatiye nivîsandin.
Raporên ewil ên li ewropayê yên derbarê Kurdan de di raporên geryan-gerokên de derdikevin pêş me. Di sala 1473an de cara yekem li Almanyayê behsa wan tê kirin. Paşê di raporeke leşkerî de jî behsa Kurdan tê kirin (1864, Hamburg). Her ku rêwîtî/geryanî rehettir û hêsantir bûne, raporên ewropiyan li ser Kurdan jî hê zêde bûne. Gelek materyal berê di serdemê sedsala 18an de hebûne. Rojhilatnas/oryantalîst û aliyên din yên ku eleqedar bûne li ser ziman, dîrok û edebiyata Kurdî wan lêkolîn kirin. Di dawiya sedsala 18an de mirov dest bi girîngiya Kurdî di nav zimanên Îranî de kirin.
Zaraveyên Kurdî: Çar komên zaravayên Kurdî ji hev cuda dibin hene. Koma herî mezin (ji hêla hejmara axêveran ve) ji Kurmancî an jî Kurdîya Bakûr pêk tê û ji aliyê piraniya Kurdan ve li beşa Kurdîya Tirkiyê, li Sûriyê, li Behdînan - Başûrê Kurdistanê (beşek ji bakurê Iraqê di navbera çemê Dîcle û Zab'ê ya Mezin), li beşa Rojhilatê Kurdistanê ku dikeve ser sînorê Tirkiyê (rojavayê Îranê) û ji aliyê hindikahiyeke biçûk a Kurd li Komarên Sovyetê yên Kafkasyayê, Gurcistanê, Ermenîstan û Azerbeycanê tête axaftine. Edebiyata Kurdî ya herî kevn ya ku maye bi Kurmancî hatiye nivîsandin.
Kurmancî wekî zimanekî edebî, di sedsala 20an de ji Soranî ku piraniya Kurdên Iraq û Îranê pê diaxivin, kêmtir pêşde çûye. Bi giranî ji ber qedexekirina perwerde û weşana bi Kurdî (Kurmancî) li Tirkiyê. Soranî bi tîpên erebî, Kurmancî bi tîpên latînî, li Rûsyayê jî tîpên Kîrîlî tê nivîsandine. Kurmancî di destpêka sedsala çûyî de ketiye bin bandora Soranî. Zaravên din jî Goranî ye, ku li Rojhilatê Kurdistanê (rojavayê Îranê) ji aliyê kêmneteweyan ve tête axaftine û heta sedsala ya borî zimanê edebî yê mîrnişîniya kurdî a Erdelan bû. Di heman demê de zimanê mezheba olî 'Ehlî Heqq' e.
Zaza û Goranî (Hewramî jî tê zanîn) du zimanên Îranî yên bakûr-rojavayî ne ku ji aliyê zimannasî ve ji zimanên Kurdî cuda ne, tevî ku piraniya axêverên wan xwe kurd dibînin. Goranî berê zimanekî edebî bû, hema bêje ku kevneşopiyeke nivîskî heye, her çend cûrbecûr wêjeya wê ji gelek aliyan ve ji zimanê herêmî yê bi navê Hewramî cuda dibe. Bi taybetî li dîwana mîrnişîna Erdelan a navenda wê Senandajê dihat bikaranîn. Nivîsên olî yên Yarsaniyan bi Goranî hatine nivîsandin. Zazakî, ku li bakurê rojavayê bakurê Kurdistanê tê axaftin; Heta van demên dawî tenê çend metnên olî di zazakî de hebûn. Zazakî van demên dawî dest bi bikaranîna tîpên Kurmanciya latînî kiriye. Ehmedê Xasi alim, helbestvan û nivîskarê Osmanî bû ku yekem car Mewlid-î Şerîf bi zazakî nivîsandiye. Ehmed el-Hasî di 1866an de li navçeya Hezan a Licê îro li navçeya Licê (li parêzgeha Diyarbekirê) hatiye dinê. Bavê wî kurdekî osmanî û zanayekî nizm bû û li pey mekteba şafiî bû. Bi eslê xwe ji Xasanê bûye, endamê Eşîra Zıkti eşîreke Zazayên Şafiî ye ku bi qelebalixî li navçeya Genç a Çewligê dijîn.
Kurdî gelek peyv ji Erebî, Farisî û Tirkî wergirtine. Aliyê Tirkan gelek caran hewl daye ku ‘’nîşan bide’’ ku Kurdî bi rastî jî cureyek Sexte-Tirkî ye û hemû Kurd ''bi rastî'' Tirk in. Paşê çend peyvên deynî wek delîl bikaranîne. Ji ber ku ji bo rewakirina polîtîkaya asîmîlasyona bi zorê û hewldanek bi qestî ya ji bo tunekirina çanda Kurdî têne bikaranîn, ev cure pseudo-zanist qet ne hêjayî gotinê ne.
Edebiyata Kurdî a klasîk ji sedsala 16an heta sedsala 19an:
Bermahiyên pêşîn ên edebiyata kurdî belkî ji sedsala 7an heta sedsala 9an pê zayînê ne, lê pir hindik ji wan hatine parastin. Civaka kurd bi giranî civakeke feodal û koçer e; Nexwendewarî li gelek deverên welêt hene. Gelek çîrok û efsane, stran û helbestên bi devkî hatine vegotin hene. Wek gelên cîran, kurd jî xwedî kevneşopiyeke dewlemend a cureyên curbecur ên wêjeya gelêrî ne. Ji bilî vê edebiyata devkî a gundan, lê li Kurdistanê kevneşopiyeke çandî ya nivîskî ya 'bilindtir' jî hebû, belkî em baştir behsa du kevneşopiyên wiha bikin: girêdayî navendên lêkolînên olî û bi mîrekiyên kurdan re.
Şêweya desthilatdariyê li beşên mezin yên Kurdistanê feodal e û dişibe Ewropaya serdema navîn. Herêmên mezin ji aliyê hikûmetên navendî (osmanî û faris) ve ji desthilatdariya mîrên kurdan re li berdêla bacên hindik û peydakirina leşkerên çekdar di dema şer de hatin hiştine. Vê nîzama feodal heta sedsala 19an li hinek cihan hebûna xwe domandiye. Hin mîrekiyên Kurdan hewl didin ku dîwanên xwe bikin refleksa dîwanên Osmanî û Farisan. Ev yek li bakurê Kurdistanê ya îroyîn, bi taybetî li dîwanên Cizîra Botan û Bedlîsê qewimî. Serdestan bala hunermend û nivîskaran dikişand û komeke mezin ji mijarên xwendewar diparêzin. Geştyarê Tirk Evliya Çelebî ku di sala 1655an de çûye Bitlîsê, bi matmayî û heyranî behsa jiyana çandî ya dewlemend ya ku li wir dîtiye nivîsandiye.
Zanistên Îslamî-teolojî, tefsîra Quranê, şerîeta îslamî, lê her weha zanistên xwezayî û wêjeya mîstîk li medreseyan, ku tenê celebê dibistana heyî ye, dihatin kirin. Medreseyên girîng gelek caran ji hêla waliyên Osmanî an jî mîrên Kurd ve hatine damezrandin. Çanda dîwan û medrese ji hev nayên veqetandin. Piraniya nivîskarên van sedsalan tercîh kirine ku bi Erebî an Farisî, zimanên zanistî binivîsin. Erebî wekî zimanê Quranê û Îslamê bi giştî û Farisî jî wekî zimanê helbestê. Kurdî jî wek Tirkî ji hêla piraniya xwendewanan ve wek zimanekî nizimtir dihat dîtin, bo axaftinên li ser mijarên rojane baş bû, lê ne ji bo tiştekî bi qasî edebiyatê bilind bû. Gava mîrê Kurdê Bedlîsê Şeref Xan di dawiya sedsala 16an de dîrokeke mezin a mîrektiyên Kurdan Şerefname nivîsand, wî bi Farisî kir, ji ber ku berî wî hevwelatiyê wî Îdrîsî Bîtlîsî berhemeke piralî ya dîrokî, teolojîk û edebî bi wî zimanî nivîsandibû. Lê sedsaleke piştî wî, helbestvan Ehmedê Xanî (1650-1707) berhema dê bibe destana neteweyî a Kurdî, Mem û Zîn, drama evînî a 'la Romeo û Juliette' bi beytên xweş ên kurdî nivîsî, di pêşgotina dirêj a çîroka rastîn de diyar kir çima wî serhişk û reben ev binpêkirina tama xweş qebûl kir.
“Ji bo ku êdî mirov nebêje Kurd bê aqil in û bê çand barbar in, her cûre gel pirtûkên xwe hene, lê tenê Kurd nikarin bi pirtûkên xwe pesnê xwe bidin”. Ehmedê Xanî daxwaz kir ku hemû Kurd dev ji şerê hev berdin û bi hev re bibin yek; Çîrok, dîroka evîneke mezin e ku ji ber astengiyên civakî pêk nayê. Li gorî kevneşopiya çîrokên evînî yên trajîk yên ji wêjeya Rojhilat, bi şekl/form û naverok bi zanebûn hatiye nivîsandin; Çîroka Mem û hezkiriya wî Zînê ji berê de di nav kevneşopiya devkî a Kurdî de dihate zanîn û heta serê sedsala borî jî, dev bi dev digotin. Ehmedê Xanî çîrokê bi rengekî edebî xweştir tîne ziman. Mijara navendî evîna trajîk ya karakterê sereke ye, ku ev jî sembola rewşa siyasî ya wê demê ye. Mem û Zîn di nav sedsalan de wek berhemeke pir xwenda ma û di vê sedsalê de ji ber serbilindiya helbestvan bi çanda xwe û ji ber neteweperestiya wê ya nûjen, populerbûnek nû bi dest xist. Ev destan bi Tirkî, Erebî, Rûsî, Îngîlîzî, Almanî û Fransî hate wergerandin. Ehmedê Xanî ji bo zarokên kurd pirtûkek din a dersê bi navê "Nûbihar" nivîsiyê ku divê bi wê re fêrî zimanê Erebî û Kurdî jî dibine: “Ez van beytên xwe ji bo zarokên Kurd dinivîsim, da ku ew cahil nemînin”.
Herwiha dîwaneke biçûk a helbestan bi navê ''Aqîda Îmane'' nivîsiye. Ehmedê Xanî ne helbestvanê yekem bû ku bi Kurdî nivîsandiye. Li pêşiyên wî Mele Bate, Mele Ehmedê Cizîrî, Elî Herîrî, Feqiyê Teyran û hwd. Elî Herîrî (1009-1080) helbestvanê edebiyata Kurdî a klasîk û zanayê îslamê. Ew him yekem helbestvanê kurd tê hesibandin. Elî Herîrî li Colemêrgê ji dayik bû, serdema edebiyata dîwanan di wêjeya kurdî bi wî destpêdike. Elî Herîrî di temenekî biçûk de ji bo xwendina zanistî çû Şamê û piştre li cihên weke Bexda û Mûsilê xwendina xwe berdewam kir. Dema bavê wî koça dawî kir, ew di bin parastina mamê xwe de mezin bû. Ji bo debara jiyana xwe bike, ji mamê xwe fêrî pîşeyekê hene ku piraniya wan bi devkî ji dengbêj hatine desteserkirin. Feqiyê Teyran (1590-1660) helbestvanekî kurd e ku bi kurmancî nivîsiye. Ew herî zêde bi berhema xwe Zembîlfiroş tê naskirin û herwiha bi nivîsandina yekemîn çîroka wêjeyî ya şerê Dimdimê ku di nav salên 1609 û 1610an de qewimî ye. Mele Ahmedê Cizîrî (1570-1640) ji aliyê dine ve helbestvanekî klasîk e. Wî helbestên sufîsm nivîsiye, gelek caran ji hêla Kurdan ve bi berhemên ostayê mezin ên Faris Hafiz û Sa'dî re tê berhevkirin. Di dîwana wî de ku heta roja me ya îro jî di medresên Quranê yên Kurdistana Tirkiyê de tên xwendin, beşek nû hat nivîsandin, serdema edebiyata kurdî, lê di vê lêkolînê de cih negirtiye. Mehmûdê Bazîdî (1797-1859) fîlozof û pirnasê kurdê osmanî yê ji Bayazîdê bû. Li Bayazîdê hatiye dinê. Xwendina xwe bi Quranê destpê kiriye û paşê bi erebî, farisî, osmanî û kurdî dest bi xwendine kiriye. Paşê bo xwendina çûye Tebrîzê li Îranê. Piştî ku xwendina xwe qedandiye, vegeriyayê bajarê xwe Bayazîdê û bûye mamoste. Piştî ketina mîrnişînên Kurdan li Bayazîdê berê xwe dide Erziromê.
Yusuf Kaynak, Lahey, 04-04-2025